Sözcü Plus Giriş
UĞUR DÜNDAR

Korona aşılaması nasıl olacak, öncelik sırası nasıl belirlenecek?

25 Kasım 2020

Bugün köşemde, ülkemizin en saygın bilim insanlarından birini, Prof. Dr. Ahmet Saltık'ı konuk ediyorum.

Değerli hocam “Korona aşılamasında öncelik kimlerde olmalı” sorumuza geniş bir perspektiften bakarak, üzerinde önemle durulması gereken şu cevapları veriyor:

★★★

Bilim emekçilerinin KOVİT-19 için aşı geliştirme ve üretmeye oldukça yaklaşması, kuşkusuz çok sevindirici. Üstelik tarihte görülmemiş ölçüde kısa sürede ve yepyeni bir teknoloji olan m-RNA üzerinden. (Türkiye'de yerli-milli aşı geliştirme çabaları ölü virüse dayalı). Doğallıkla, hemen ardından, salgının çok yakıcı olduğu bu dönemde, 7.8 milyarı aşan muazzam dünya nüfusunun tümüne -aşı karşıtlarını da katarak- hemen yetişmeyeceği için, sınırlı aşı üretiminin hangi önceliklerle kullanılacağı sorunsalı öne çıktı.

Üstelik 2-3 hafta ara ile 2 doz aşıla(n)ma gerekli.

★★★

Kuşkusuz, bu sorunsalı aşmada birtakım bilimsel tıbbi-epidemiyolojik verilere, ölçütlere ve “Tıp Etiği” ilkelerine gereksinimimiz var. Hastalığa yakalanma ve ağır sonuçlarıyla karşılaşma riski en başta dikkate alınmalı. Bu bağlamda riskli toplum kümelerinin belirlenmesi ve önceliklenmesinde epidemiyolojik stratejiler temel yol gösterici olmalı. Sağlık sorunu (dar anlamda hastalık) kimde/nerede/ne zaman görülüyor sorusu, epidemiyolojinin klasik 3'lüsüdür (tirad). KOVİT-19 için bu soruların yanıtları hemen hemen bellidir. Tüm dünyada, eşzamanlı ve tüm yaşlarda, her 2 cinsiyette görülmektedir. Ancak bu soru ve yanıtları yeterli değildir. Hastalığa yakalananların meslekleri ve sosyo-ekonomik statüleri son derece belirleyicidir. Elimizde bu bağlamda yeter veri birikmiştir. Öte yandan, hastalığın sonuçları bir başka temel ölçüttür. KOVİT-19 kimlerde daha çok öldürücü, iz (sekel) bırakıcı -engelli kılıcıdır? Dr. Alfred Grotjhan, 105 yıl kadar önce değindiğimiz ölçütleri tıp dünyasının önüne koymuştu “Sosyal Patoloji” adlı kitabında…

★★★

NELERİ DİKKATE ALMALIYIZ?

 Aşının etkinliği ve değişik yaş ve risk kümelerinde yarattığı bağışık yanıtın gücü, özelliği.

 Değişik yaş ve risk kümelerinde aşı uygulamasının güvenliği.

 Aşının, KOVİT-19'a yakalanmada ve hastalığı yaymada önleyici etkinliği.

 SARS-CoV-2 virüsünün (yeni koronavirüs, KOVİT-19 etkeni) ilgili ülkede bulaşma dinamiği.

 KOVİT-19'un epidemiyolojik, mikrobiyolojik ve klinik özellikleri.

★★★

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, pek çok uluslararası insan hakları metinleri, UNESCO Etik kodları ve ulusal hukuk sistemleri, tüm insanların sağlık hizmetlerine erişimlerini “hakkaniyet temelli eşitlik” zemininde tanımlamaktadır. Burada söz konusu olan herkesin tam eşit olduğu ideal ve olanaksız bir durum değildir; herkese hak ettiğini verme söz konusudur. “Herkesin hak ettiğini” belirleme ise, zorunlu olarak bir öncelikleme içermektedir. Küresel ölçekte tartışmalar bu eksendedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) doğallıkla bu zor-nazik süreçte de üzerine düşeni yapma çabasındadır.

AKILDA TUTULMASI GEREKENLER

 Erkeklerde hastalık kadınlara göre daha ölümcül gitmektedir.

 Kimi siyahlarda ve azınlık etnik kümelerde hastalık daha ciddi seyretmektedir.

 Nüfus yoğunluğu, kırsal kesime göre hastalık riskini büyütmektedir. (HER AİLEYE 1 ÇOCUK!..)

 Toplum bağışıklığına asla dayanılamaz; hastalığı geçirerek sağlanan doğal bağışıklığın süresi ve gücü belirsizdir. %3 ölüm oranı kabulüyle, önümüzdeki yıllarda 300 milyonu aşkın ölüm kabul edilemez!

 Alt sosyo-ekonomik kesimler, yoksullar, işsizler, olumsuz -kalabalık konut koşulları, yetersiz-dengesiz beslenme doğrudan risk etmenleridir ve bu kesimler daha çok hastalanıp ölmektedir.

★★★

DSÖ kaynakları, uluslararası yazın ve ülkemiz verilerinden kalkarak, “içinde bulunduğumuz aşamada” (Epidemiyolojik verilere göre zamanla değişebilir) aşağıdaki öncelik listesi önerilebilir:

AŞILAMADA ÖNCELİKLİ RİSK KÜMELERİ KİMLERDİR?

1. Bakımevlerinde kalan yaşlı erişkinlerle onlara hizmet verenler

2. 80 yaşını aşkın tüm insanlar ve sağlık, sosyal hizmet çalışanları

3. 75 yaş ve üstü insanlar

4. 70 yaş ve üstü insanlar

5. 65 yaş ve üstü insanlar (Türkiye'de % 9,1 dolayında; yaklaşık 8 milyon, TÜİK, 2019 sonu)

6. 65 yaş altında yüksek riski olanlar (ek süregen hastalığı olanlar, organ aktarımı yapılmış olanlar, bağışık sistemi baskılanmış olan, kanserli, diyaliz hastaları, KOAH, önemli organ yetmezliği)

7. 65 yaş altında orta derecede riski olanlar (DM, hipertansiyon, kalp yetmezliği..)

8. 60 + yaş herkes

9. 55 yaş üstü herkes

10. Toplumun geri kalanı (önceliklerine göre kümelenerek)

★★★

Öte yandan, önümüzdeki aylarda uygulamaya girebilecek olan aşıların gerçek koruyucu güçlerinin ve beklenebilecek olumsuz etkilerinin ancak uzun erimde, yıllar içinde netleşeceğini vurgulayalım. Açıklanan % 90-95 koruma oranı henüz “deneysel” verilerdir. İlk dozdan 28 gün sonra bağışık yanıt başlayacaktır. Virüsün mutasyona uğraması durumunda grip gibi her yıl aşılanma gerekebilecektir, ayrıca aşı etkinliği azalabilecektir. Şimdilik, beklenen 2 aşının salt hastalığın ağır geçirilmesini önlemeye dönük olduğu, toplumsal yayılma üzerinde beklenen düzeyde etkili olmadığı akılda tutulmalıdır. Lojistik altyapıda ciddi sorunlar vardır.

★★★

Maliyet bir başka ciddi sorundur. 1 dozun 30 doların altına en azından şimdilik inemediği görülüyor. Türkiye'de nüfusun yarısı olan 45 milyona 2 kez aşı 90 milyon doz gerektirir ki, toplam bedel 3 milyar dolara yaklaşmaktadır ve ciddi tutardır. Önümüzdeki 1 yılda dünya nüfusunun yarısının aşılanabilmesi olanaksız gibidir. Dolayısıyla kısa erimde salgından başımızı kurtarma olanağı yoktur. En az 1 yıl daha, SOSYAL DEVLET desteği ve toplumsal – küresel dayanışma ile klasik korunma önlemlerine (maske- korunma uzaklığı-hijyen) daha da özenle sarılmak zorundayız. DSÖ, dünya genelinde adil dağıtım (fair allocation) için çok çaba harcıyor. Yoksul ülkelerin akçalı (mali) olarak desteklenmesini öneriyor.

★★★

Türkiye'de de aşılama önceliklerinin kesinlikle saydam, katılımcı, bilimsel ve etik ilkelere dayalı, hakkaniyetli olması kaçınılmazdır. Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü açılmalı ve aşıda ulusal öz yeterlik sağlanmalıdır.

★★★

Bu arada, DSÖ uyarısıyla, BM'in öncülüğünde, tüm dünyada 14 günlük eşzamanlı bir TAM KAPANMA son derece yararlı ve gerekli gözükmektedir.

Uluslararası DAYANIŞMA anahtardır!..”